Wiatr nad Kotliną Dżungarską niesie ze sobą zapach piołunu i dziwny, metaliczny posmak, który wyobraźnia podróżnika łatwo przypisuje mrocznej przeszłości tego miejsca. Stojąc na skraju dzisiejszego północnego Sinciangu, patrzy się na cmentarzysko jednego z najpotężniejszych imperiów koczowniczych Azji Środkowej. Dżungarowie, czyli „Lewa Ręka” mongolskiego świata, nie odeszli po prostu w cień historii – zostali z niej siłą wymazani w połowie XVIII wieku przez furię cesarza Qianlonga z dynastii Qing.

Zanim jednak doszło do ostatecznej zagłady, Dżungarowie byli postrachem całego Wielkiego Stepu, a ich setki lat trwające wojny z Kazachami zapisały się w pamięci regionu jako „Wielkie Nieszczęście”. Przez dziesięciolecia dżungarscy wojownicy, wyposażeni w nowoczesną broń palną i mobilną artylerię na wielbłądach, spychali kazachskie rody coraz dalej na zachód, zajmując ich pastwiska i niszcząc osady. Dla Kazachów była to walka o przetrwanie, która wymusiła bezprecedensowe zjednoczenie skłóconych dotąd ord.

Punkt zwrotny tej rywalizacji nastąpił w 1730 roku podczas legendarnej Bitwy pod Anyrakai. Na południowy wschód od jeziora Bałchasz, w miejscu, którego nazwa do dziś oznacza „miejsce jęku”, doszło do starcia, które złamało mit o niezwyciężoności Dżungarów. Zjednoczone siły kazachskie, wykorzystując doskonałą znajomość terenu i determinację, zdołały pokonać dżungarską armię. Choć nie był to jeszcze koniec ich chanatu, bitwa ta pokazała, że potęga „Lewej Ręki” zaczyna kruszeć pod ciężarem wewnętrznych walk i naporu sąsiadów.

Przemierzając te bezkresne stepy, wciąż można poczuć ducha dawnej chwały. Dżungaria była organizmem tętniącym życiem, krainą tysięcy jurt, z których unosił się dym ognisk i echo buddyjskich mantr. Dżungarowie byli nomadami nowoczesnymi, łączącymi tradycję z innowacją. Budowali manufaktury zbrojeniowe i jako jedyni na stepie odlewali własne armaty. Codzienność Dżungarów była twarda, ale ułożona według surowego Kodeksu Stepowego. Gościnność była tu świętością – każdy wędrowiec mógł liczyć na nocleg i miskę parującej herbaty z masłem, a odmowa pomocy była uznawana za przestępstwo.

Kobiety, dumne i samodzielne, sprawnie zarządzały stadami i domostwami, gdy mężczyźni ruszali na wielkie polowania znane jako Zegete-Aba. Te łowy nie były tylko rozrywką; stanowiły gigantyczne manewry wojskowe, podczas których jeźdźcy uczyli się bezbłędnej koordynacji, zamykając krąg wokół zwierzyny dokładnie tak, jak czynili to podczas wielkich kampanii przeciwko Kazachom czy Chińczykom.

Tragedia zaczęła się w 1755 roku. Wycieńczony wojnami na zachodzie i wewnętrznymi sporami chanat stał się łatwym celem dla armii Qing. To nie była zwykła kampania, lecz operacja eksterminacji. Wojska cesarskie systematycznie wyniszczały ludność, a ci, którzy uniknęli szabli, padali ofiarą ospy wietrznej. W krótkim czasie step, który wcześniej tętnił rżeniem koni i dźwiękiem ich unikalnego pisma Todo Bitchig, zapadł w przerażającą ciszę. Szacuje się, że zginęło do 80% populacji. Od sześciuset tysięcy do miliona ludzi.

Dziś, podróżując przez wschodnie rubieże Kazachstanu – od Anyrakai po Ałatau Dżungarski – stąpamy po ziemiach, które były świadkami zarówno ich największych triumfów, jak i ostatecznego upadku. To lekcja historii imperium, które było zbyt potężne, by pozwolić mu przetrwać, i narodu, po którym pozostał jedynie wiatr i puste ramy jurt zasypane piaskiem czasu.